1 UVOD
Svim višim psihičkim funkcijama odlike su: svest, apstraktnost i kontrola.
Aleksa D. Brković
Razvojna psihologija proučava progresivne promene u psihičkom životu, povezane sa uzrastom, koje dovode do obrazovanja složenijih i adaptibilnijih psihičkih struktura i dinamizama. (Trebješanin, 2001, str. 405)
Kognitivni razvoj u psihologiji označava proces progresivnog menjanja, odnosno proces kvalitativnih i kvantitativnih promena u organizaciji i funkcionisanju psihičkih procesa, stadijume u razvoju saznanja uključujući: percepciju, pažnju, pamćenje, mišljenje i govor kao i efekte ovih promena na život pojedinca. Ove promene se ne odvijaju linearno niti isključivo kao rezultat biološkog sazrevanja, već predstavljaju složen proces interakcije bioloških predispozicija, odnosno nasleđa u užem smislu, ali i nasleđa u širem smislu, kao što su kultura i društvo u kojem jedinka raste, i obrazovanja kojem je izložena. Otuda razvoj čoveka čine promene u karakteristikama organizma i ponašanju pod uticajem genetike, procesa sazrevanja ili maturacije, i uslovima okoline kroz proces socijalizacije, tako da svaka generacija zna više od prethodne (Brković, 2011, str. 47). U tom kontekstu, istorijsko kulturna teorija Lava Vigotskog zauzima posebno mesto jer kognitivni razvoj razume kao istorijski i društveno uslovljen proces.
Za razliku od teorija koje naglašavaju da je znanje individualna konstrukcija, odnosno da se znanje stiče rastom i razvojem koji prolazi kroz određene, unapred utvrđene stadijume koji strogo prate biološki rast a koje se odnose na senzorne, motorne i intelektualne kapacitete deteta, Vigotski polazi od toga da se više psihičke funkcije formiraju kroz socijalnu interakciju i posredovanje kulturno potpornih sredstava. Kulturna dostignuća Vigotski određuje kao kulturno potporna sredstva (KPS) i deli ih na spoljašnja KPS (aparati, kompjuteri, olovoke) i unutrašnja (jezik, tablica množenja, jednačine, unutrašnji govor). Svaka nova generacija rođenjem zatiče kulturna dostignuća koja pojačavaju njene prethodne sposobnosti. (prema Tatjana Stefanović Stanojević, Kulturno istorijska teorija, Lav Vigotski, skripta za edukante Propedevtike, str. 2)
Centralno mesto u tom procesu zauzima govor, koji ne služi samo kao sredstvo komunikacije, već postaje sredstvo organizacije mišljenja i samoregulacije ponašanja. Kognitivni razvoj se, prema ovom pristupu, odvija kroz transformaciju spoljašnjih, socijalno strukturisanih aktivnosti u unutrašnje mentalne procese. Kultura, društvo i dostignuća do kojih je došlo okruženje u kojem jedinka raste, posreduje pounutrenju i razvoju mentalnih funkcija.
Cilj ovog rada je da se pruži sistematičan prikaz osnovnih faza kognitivnog razvoja prema Lavu Vigotskom, sa posebnim naglaskom na ulogu zone narednog razvoja, jezika i mišljenja, procesa internalizacije, kreiranje spontanih i naučnih pojmova. Posebno poglavlje posvećeno je poređenju Vigotskovog shvatanja kognitivnog razvoja sa teorijom Žana Pijažea, kako bi se jasnije istakle razlike ova dva autora a Prilogom br.1 i povezle sa teorijom Erika Eriksona. Kao tema za dalje za dalje promišljanje upoređuju se teorija afektivne vezanosti i razvojnog mentalnog sklopa (growth mindset).
2 TEORIJSKI OKVIR ISTORIJSKO KULTURNE TEORIJE
Istorijsko kulturna teorija Lava Vigotskog zasniva se na pretpostavci da se kognitivni razvoj ne može objasniti isključivo u izolaciji, kroz individualne mentalne procese, već da predstavlja rezultat istorijski i kulturno oblikovanih oblika socijalne interakcije. Kognitivni razvoj nije shvaćena kao linearan i ireverzibila proces. Po Vigotskom, psihički razvoj čoveka je presudno određen socio-kulturnim razvojem (Trebješanin, 2001 str. 242). Razvoj viših psihičkih funkcija, prema ovom pristupu, podrazumeva kvalitativne promene u načinu na koji pojedinac organizuje i reguliše svoje mentalne aktivnosti, pri čemu kulturno potporna sredstva, simboli i znakovi imaju ključnu ulogu i posreduju razvoju.
Kroz ontogenezu , privatni, egocentični govor se internalizuje i iz interpsihičkog, pounutrenjem prelazi u intrapsihički govor koji gura pojedinca na sledeći nivo razvoja. Odnosno, više mentalne funkcije prvo nastaju na socijalnom planu, u interakciji sa okolinom, a zatim se internalizuju. Jezik kao kulturno potporno sredstvo je alat koji posreduje kognitivnom razvoju. Sledeći korak u formiranju viših psihičkih funkcija je spajanje reči sa određenim značenjem a proširenjem značenja i formiranjem pravih pojmova razvijaju se svest i mišljenje. Ovaj tok nije vremenski ograničen i zbog toga kulturno istorijska teorija Lava Vigotskog ima svoju primenu i danas u psihologiji i pedagogiji ali i mentorstvu u adultnom učenju. Prema Vigotskom, uz malu pomoć kompetentnijeg drugog, kroz svsishodnu interpsihičku kooperaciju, učenje vodi razvoju kroz specifičan mehanizam koji naziva Zonom narednog razvoja.
2.1. Podela psihičkih funkcija: niže i više psihičke funkcije
Vigotski uvodi distinkciju između nižih (elementarnih) i viših psihičkih funkcija kako bi objasnio kognitivni razvoj kod dece. Niže psihičke funkcije imaju biološko poreklo i zasnivaju se na neposrednim, prirodnim, spontanim oblicima reagovanja, kao što su nevoljna pažnja, pamćenje i elementarni oblici percepcije. Ove funkcije prisutne su i kod drugih vrsta i ne zavise od kulturnog konteksta. Prema načelu „istorizma“ Vigotskog (1931) svaka funkcija u kulturnom razvoju deteta pojavljuje se na sceni dva puta, u dva plana, – najpre socijalnom, potom – psihološkom. Najpre među ljudima kao iterpsihička kategorija, potom unutar deteta kao intrapsihička kategorija (Brković, 2011, str. 16).
Nasuprot tome, više psihičke funkcije predstavljaju specifično ljudske oblike mentalne aktivnosti koji nastaju kroz socijalno posredovane procese. One uključuju voljnu pažnju, logičko pamćenje, apstraktno mišljenje, planiranje i samoregulaciju ponašanja. Ključna karakteristika viših psihičkih funkcija, naročitp razvoj mišljenja, jeste njihova posredovanost znakovima, pre svega jezikom kao znakovnim sistemom, koji omogućava i podstiče razvoj viših psihičkih finkcija. Misao se ne izražava rečju, već se ostvaruje u reči. (Brković, 2011, str. 272). Više psihičke funkcije imaju istu neurološku osnovu kao niže psihičke funkcije ali se oslanjaju na psihološke alate kao što su reč, broj ili shema. Kroz ontogenezu, protokom vremena, ove psihičke funkcije se usložnjavaju odnosno vode kognitivnom rastu i razvoju pojedinca.
2.2. Interpsihičke i intrapsihičke funkcije
Jedan od temeljnih postulata teorije Vigotskog jeste zakon razvoja viših psihičkih funkcija, prema kojem se svaka funkcija pojavljuje dva puta u toku ontogeneze: najpre na interpsihičkom planu, kao oblik socijalne aktivnosti između pojedinaca, a zatim na intrapsihičkom planu, kao unutrašnji mentalni proces. Interpsihičke funkcije ostvaruju se u okviru zajedničkih aktivnosti i komunikacije, dok intrapsihičke funkcije predstavljaju internalizovane oblike tih aktivnosti.
Proces prelaska sa interpsihičkog na intrapsihički nivo označava se pojmom internalizacije. Internalizacija ne podrazumeva mehaničko „unošenje“ spoljašnjih aktivnosti u unutrašnji plan, već njihovu kvalitativnu transformaciju. U tom procesu dolazi do restrukturisanja mentalnih funkcija, pri čemu se socijalni odnosi preoblikuju u kognitivne odnose unutar same ličnosti. Interpsihičko prerasta u psihičko, spoljašnje u unutrašnje. Spoljašnji znakovi (govor) se internalizuju ili okreću unutra i tako nastaje misao. (prema Tatjana Stefanović Stanojević, Kulturno istorijska teorija, Lav Vigotski, skripta za edukante Propedevtike, str. 2.)
Svako, ko je kao dete učio da slaže puzle, vozi bicikl ili uči rodbinske odnose, prošao je kroz ovo pounutrenje spoljašnjih aktivnosti na unutrašnji plan, čime je sticao/la samopouzdanje da može i sam/sama da ponovi određenje radnje po određenom planu koji na kraju čini celinu. (Kada učimo kako se slažu puzle, mi se učimo sistemskom i sistematičnom načinu razmišljanja, a kada učimo da upavljamo biciklom, mi se ne spremamo samo za buduće učenje upravljanja motornim vozilom, već učimo kako da održimo kontrolu nad našim ponašanjem, poimamo ono što činimo.)
| Interpsihičke funkcije | Intrapsihičke funkcije |
| Nastaju u socijalnoj interakciji | Nastaju internalizacijom |
| Dijalog, zajedničko rešavanje problema | Unutrašnji govor |
| Regulacija spolja | Samoregulacija |
| Zajedničko mišljenje | Individualno mišljenje |
3 JEZIK KAO PSIHOLOŠKI ALAT
Čovek je animal symbolicum. Bez čovekove socijalnosti, bez sistematskog uticaja društva i kulture tokom socijalizacije, ne bi se konstituisao niti razvio jezik. (Trebješanin, 2001, str. 209).
U istorijsko-kulturnoj teoriji Lava Vigotskog jeziku se pripisuje centralna uloga u razvoju viših psihičkih funkcija. Vigotski posmatra govor kao psihološki alat, koji posreduje između pojedinca i njegove okoline, omogućavajući kognitivni razvoj, organizaciju i regulaciju psihičkih procesa. Jezik se najčešće shvata isključivo kao sredstvo komunikacije, a Vigotski ističe značaj jezika u razvoju kognitivnih kapaciteta čoveka. Jezik je takođe jedno od kulturno potpornih sredstava koji nam pomaže da razvijemo misao, a posledično i svest, koja je za Vigotskog osnovni problem oko kojeg treba organizovati psihologiju kao nauku. Neki drugi autori, poput Pijažea ili Eriksona, kognitivni razvoj posmatraju kroz faze i etape koje koleriraju sa kalendarskim godinama deteta, dok Vigotski delimično odbacije biologizam i smatra da se kroz socijalnu interakciju a naročito kroz jezik pokazuje kognitivni razvoj deteta. Dete ne može da se razvija i napreduje bez okruženja, a jezik – kao simbolička reprezentacija mišljenja igra važnu ulogu u kognitivnom razvoju. U ovom pristupu, jezik nije samo sredstvo komunikacije, već osnovni alat mišljenja i kognitivnog razvoja, koji omogućava detetu da organizuje, planiraja i reguliše svoje psihičke procese.
3.1. Govor kao sredstvo medijacije
Kada se rodimo, pa sve do 18. meseca govor ima gotovo magijsku funkciju i ekpresivan je po karakteru. Za dete, reč nije arbitrarna oznaka već je i atribut stvari i pojava. Za Lava Vigotskog, razvoj govora je preobražaj egocentričnog govora u unutrašnji govor koji je stepenica ka razvoju mišljenja i svesti. Govor omogućava posredovanje između spoljašnje aktivnosti i unutrašnjeg mišljenja. Kroz upotrebu govora pojedinac postepeno ovladava sopstvenim ponašanjem i psihičkim procesima. U ranim fazama razvoja, govor ima pretežno socijalnu funkciju, ali se vremenom transformiše u sredstvo samoregulacije. Ovaj proces pokazuje prelazak sa heteroregulacije, u kojoj ponašanje regulišu drugi, roditelji ili staratelji na samoregulaciju, samostalnu regulaciju mišljenja i ponašanja. Proces prelaska od spoljašnjeg govora ka unutrašnjem govoru predstavlja ključni momenat u razvoju kognitivne samoregulacije.
U govoru se nalazi izvor socijalnog i istorijskog ponašanja. (Prema Tatjana Stefanović Stanojević, Kulturno istorijska teorija, Lav Vigotski, skripta za edukante Propedevtike, str. 1.)
3.2. Semantički sloj govora
Prema gledištu Vigotskog, kulturni znakovni sistem ima preovlađujući uticaj na kognitivni razvoj. U procesu kognitivnog razvoja jezik je osnovno oruđe koje određuje kako će dete učiti i kako će razmišljati zato što se preko značenja reči prenose razvijeni obrasci mišljenja. (Brković, 2011, str. 85)
Semantički sloj govora je prvi, početni sloj razvoja govora. Usvajanje semantičkog sloja govora nam pomaže da razumemo poruke koje se prenose govorom i obuhvata značenje pojedinih reči i izraza, značenje pojmova i relacije između pojmova, sposobnost generalizacije i apstrahovanja značenja, razumevanje konteksta u kojem se nešto govori i višeznačnosti izrečenog i organizaciju pojmova u hijerarhijski sistem i mreže značenja. Lav Vigotski smatra da govor i semantički sloj govora imaju ključnu ulogu u razvoju mišljenja i viših psihičkih funkcija. Značenje je pojava koja pripada i govoru i mišljenju. (Brković, 2011, str. 271)
Poseban značaj u razvoju mišljenja ima semantički sloj govora, odnosno razvoj značenja reči. Vigotski pravi razliku između značenja i smisla reči, naglašavajući da se značenje razvija kroz socijalnu upotrebu jezika. Razvoj pojmova ne predstavlja puko usvajanje gotovih značenja, već aktivan proces u kojem se značenja reorganizuju u skladu sa kognitivnim razvojem pojedinca.
4 ZONA NAREDNOG RAZVOJA
Zona narednog razvoja predstavlja jedan od najznačajnijih koncepata istorijsko kulturne teorije kognitivnog razvoja. Vigotski je definiše kao razliku između aktuelnog nivoa znanja i razvoja, i sposobnošću deteta da samostalno rešava probleme, i potencijalnog nivoa razvoja, koji je moguće odtvariti uz pomoć kompetentnijih drugih. Ispitivanja pokazuju da zona narednog razvoja ima neposredniji značaj za dinamiku intelektualnog razvitka nego aktualni nivo razvoja. Dakle, u saradnji dete može da uradi više nego samostalno, ali ne beskrajno više, već samo u granicama određenim zonom narednog razvitka. (Prema Tatjana Stefanović Stanojević, Kulturno istorijska teorija, Lav Vigotski, skripta za edukante Propedevtike, str. 16.)
Zona narednog razvitka ne označava stabilnu razvojnu fazu, već dinamičko polje u kojem se formiraju nove psihičke funkcije. Ona ne predstavlja samo skup formiranih sposobnosti, nego ide jedan korak dalje u razvoju. Kognitivni razvoj se, prema tome, odvija unutar zone narednog razvoja kroz društvenu interakciju i upotrebu kulturnih potpornih sredstava.
Proces internalizacije u okviru zone narednog razvoja podrazumeva postepenu transformaciju interpsihičkih funkcija u intrapsihičke. U tom procesu govor i semantički sloj jezika imaju ključnu ulogu. Zona narednog razvoja tako predstavlja centralni mehanizam povezivanja okruženja u kojem se dete razvija i njegovog/njenog individualnog kognitivnog razvoja.
Polje Može je polje koje danas popularno zovemo i zona komfora, nešto što dete može samostalno da uradi, bez asistencije. Uz pomoć drugoga, starijeg ili iskusnijeg, dete ulazi u zonu narednog razvoja odnosno zonu učenja. Polje Ne može je i polje ansioznosti jer su to veštine ili ponašanja koje dete još uvek ne može da savlada, čak i uz pomoć starijeg ili iskusnijeg. Jednom kada dete stigne u polje Može prelazi na sledeći nivo kognitivnog razvoja, što model Lava Vigostskog izdvaja od biologstičkih i stadijalnih teorija kognitivnog razvoja ali ga i približava delimično nekim od njih jer naglašava da postoji struktura kojom dete prelazi iz jedne faze kognitivnog razvoja u drugu.
5 FAZE KOGNITIVNOG RAZVOJA PREMA VIGOTSKOM
Vigotskovo shvatanje faza kognitivnog razvoja razlikuje se od stadijalnih teorija po tome što faze ne predstavljaju univerzalno određene i vremenski strogo razgraničene periode. Umesto toga, razvoj se posmatra kao proces kvalitativnih promena u strukturi psihičkih funkcija.
Prema Vigotskom, učenje prethodi razvoju i može da ga pokrene. Njegov koncept zone narednog razvoja upravo pokazuje da postoji razlika između aktuelnog nivoa razvoja i potencijalnog nivoa koji se može dostići uz podršku odraslih i/ili iskusnijih. U tom smislu, pravilno usmereno i pravovremeno učenje, prilagođeno potrebama deteta, postaje ključni mehanizam kognitivnog razvoja.
Vigotski u tom smislu razlikuje nekoliko razvojnih kriza, koje treba da se razreše pre nego što se pređe u sledeću fazu kognitivnog razvoja. Vigotski posebno izdvaja razvojne krize: novorođenčeta (prelazni period od uterinog ka spoljašnjem, individualnom životu); prve godine (prelazak na uspravni hod i početak govora); treće godine (pojava psihičkog Ja i tendencija ka samostalnosti i novim odnosima sa odraslima); sedme godine (pojava socijalnog Ja, uopštavanje iskustva komuniciranja sa odraslima i njihovih uloga, prvo javljanje samoocenjivanja) i trinaeste godine (polno sazrevanje i prelazak od neposrednog opažanja ka razmišljanju i dedukciji). (Brković, 2011, str. 49-50)
Već je ranije radu pomenuto da je Vigotski razlikovao niže i više psihičke funkcije. Niže psihičke funkcije su neposredno povezane sa biloškim sazrevanjem. Njihova odlika je biološka jer ne posreduju formiranju viših psihičkih funkcija. Kroz socijalnu interakciju i upotrebu kulturnih potpornih sredstava dolazi do transformacije elementarnih funkcija u više psihičke funkcije. Ovaj proces podrazumeva kvalitativni skok u razvoju, a razvoj se odvija u okviru zone narednog razvoja i zavisi od kvaliteta socijalne interakcije.
5.1. Razvoj govora i mišljenja
Razvoj odnosa između govora i mišljenja zauzima centralno mesto u teoriji Lava Vigotskog. Vigotski razlikuje prelingvističku fazu mišljenja, fazu egocentričnog govora i razvoj unutrašnjeg govora kao završne forme kognitivne regulacije. Unutrašnji govor predstavlja internalizovani oblik socijalnog govora i omogućava složene oblike apstraktnog mišljenja i samoregulacije.
Kulturne razlike mogu da utiču na način na koji su semantičke informacije organizovane, ali i na način kako se one koriste u zadacima koji zahtevaju mišljenje i kategorizaciju (Gutchess et al., 2006; Ji et al., 2004, prema Nikolašević, 2016, str. 113.).
Vigotski ukazuje na jedinstvo mišljenja i govora – koje on nalazi u značenju reči. To je istovremeno govorna i intelektualna pojava – fenomen verbalne misli i smislene reči. (Brković, 2011, str. 86) Vigotski zaključuje da se značenje reči razvija, odnosno da se pojmovi šire, pune. Utvrđena je i pravilnost po kojoj se taj razvoj odvija. Misao i govor se ne podudaraju jer misao je značajno šira od pojedine reči. Ono što se u misli sadrži simultano, u govoru se razvija sukcesivno. (Brković, 2011, str. 87)
Pomoću istraživačkog metode koju je nazvao funkcionalni metod dvostruke stimulacije, Vigotski je pokušao da pokaže mehanizam po kojem se značenje reči širi, odnosno kako se pojmovi pune čime se neposredno pokazuje razvoj viših psihičkih funkcija od kojih neke pripadaju i egzekutivnim funkcijama. Pomoću figura na čijoj poleđini su ispisane besmislene reči, reči koje dete ne može da dovede u vezu sa već postojećim značenjima reči koja su mu poznata, odnosno sa pojmovnim aparatom kojim već raspolaže, a zadatak je da se se otkrije na šta se taj pojam odnosi, to jest da poveže sa ostalim figurima koje imaju isti zapis. Pomoću ovog testa, utvrđeno je da postoje 3 osnovne faze i nekoliko podfaza formiranja pojma.
Prva faza je faza sinkreta. Prema Vigotskom, to su jednostavne psihičke tvorevine kod dece na mlađem predškolskom uzrastu koje imaju ulogu pojmova kod odraslih. Sinkret predstavljaju primitivan način grupisanja raznorodnih elemenata. (Trebješanin, 2001, str. 439) Podfaze su faza pokušaja i pogrešaka, u kojem dete nasumično grupiše figure, po nekom subjektivnom doživljaju. Druga podfaza je faza u kojoj je presudna neka relacija među figurama, prostorna ili vremenska. U trećoj podfazi deca pronalaze princip po kojem grupišu predstavnike raznih grupa figura na osnovu istog značenja. Tako grupisane figure i dalje nisu međusobno povezane.
Druga faza u razvoju mišljenja je faza razvoja mišljenja u kompleksima i javlja se kod dece starijeg predškolskog uzrasta i traje sve do adolescencije. U prethodnoj fazi grupisanje se dešava na osnovu subjektivnih veza među predmetima a u fazi mišljenja u kompleksima, grupisanje se odvija prema objektivnim, stvarnim, konkretnim, faktičkim, često irelevantnim vezama, a ne suštinskim. (Trebješanin, 2001, str. 223) Vigotski je razlikovao pet podfaza razvoja kompleksa – asocijativni kompleks, kolekcija, difuzni kompleks, lančani kompleks i pseudopojmovi. U ovoj fazi reči deteta i odraslog se podudaraju po ukazivanju na predmet ali ne i po značenju. (Prema Tatjana Stefanović Stanojević, Kulturno istorijska teorija, Lav Vigotski, skripta za edukante Propedevtike, str. 11.)
Treća faza u razvoju mišljenja je razvoj pojma, odnosno apstrahovanje i sinteza. Pojam nastaje kao rezultat apstrahovanja nebitnih i izdvajanja onih bitnih karakteristika jedne klase pojava i njihovom generalizacijom. (Trebješanin, 2001, str. 347) Prva podfaza je faza apstrahovanja, izdvajanja suštine iz opšte grupe opaženih pojmova. Sledeća faza je faza povezivanja opaženog na osnovu samo jednog zajedničkog obeležja. Pravi pojam, odnosno treća faza nastupa kada dete može da sintetizuje ono što je uspelo da apstrahuje u prethodnoj podfazi. Takva apstraktna sinteza postaje osnovni vid mišljenja.
Čak i u fazi razvoja pojmova, adolescenti koriste reč kao pojam a mogu ga definisati kao kompleks.
5.2. Odnos svakodnevnih i naučnih pojmova
Izučavanje odnosa svakodnevnih i naučnih pojmova ima funkcionalnu i operativnu primenu u pedagogiji i razvoju kurikuluma za decu školskog uzrasta.
Spontani, svakodnevni pojam uključuje iskustvo deteta i ima svakodnevnu primenu. Za razliku od njih, naučni pojmovi imaju suprotan pravac nastanka, odnosno dete ume da definiše pojam, ali ne i njegovu primenu. Spontani pojmovi se pune ili razvijaju odozdo na gore, a naučni pojmovi se razvijaju u suprotnom smeru, odozgo ka dole. Ovo može da bude i tema za razmišljanje, da li su divergentno i konvergetno mišljenje vezani za punjenje svakodnevnih i naučnih pojmova. U formiranju svakodnevnih pojmova dete ide od predmeta ka pojmu, a u formiranju naučnih pojmova, mišljenje se kreće od pojma ka konkretnom predmetu. Drugim rečima, svakodnevni pojam prokrčio je put za dalje prodiranje naniže naučnog pojma jer je stvorio niz struktura (koje mogu da podrže punjenje naučnog pojma) baš tako je i naučni pojam prešavši neki deo puta odozdo naniže prokrčio put za razvitak svakodnevnih pojmova. (Prema Tatjana Stefanović Stanojević, Kulturno istorijska teorija, Lav Vigotski, skripta za edukante Propedevtike, str. 13.) Usvajanje jezika je jedna od psihičkih aktivnosti koje potvrđuje ovo stanovište. Dete, učeći uz odraslog, u stalno napetoj zoni narednog razvoja, spontano uči i deklinaciju i konjugaciju i fonetiku i morfologiju, da bi tek polaskom u školu, zapravo učilo strukturu jezika, definicije i pravila i punilo svoj pojam o gramatici oslanjajući se na ono što već zna i što mu je poznato.
6 ALOMORFNI RAZVOJ
Alomorfni razvoj predstavlja pojam kojim Vigotski opisuje neujednačene i nelinearne promene u razvoju različitih psihičkih funkcija. Za razliku od stadijalnih modela, koji pretpostavljaju univerzalne i sinhrone faze razvoja, alomorfni razvoj ističe da se pojedine psihičke funkcije razvijaju različitim tempom i putem složenih interakcija sa socijalnom i kulturnom sredinom.
Ovaj koncept ukazuje na to da razvoj nije homogeni proces, već da može postojati značajna razlika u stepenu sazrevanja pojedinih kognitivnih funkcija. Na primer, dete može razviti apstraktno mišljenje u jednoj oblasti dok još uvek ima ograničene sposobnosti u samoregulaciji ili verbalnom izražavanju. Takva neujednačenost potvrđuje osnovni princip istorijsko kulturne teorije – da razvoj zavisi od kvaliteta socijalnog posredovanja i zone narednog razvoja.
7 POREĐENJE SA PIJAŽEOM
Poređenje teorija kognitivnog razvoja Vigotskog i Pijažea omogućava jasnije sagledavanje osnovnih razlika između istorijsko-kulturnog i konstruktivističkog pristupa. Pijaže kognitivni razvoj objašnjava kroz univerzalne stadijume koji se odvijaju nezavisno od specifičnog društvenog ili kulturnog konteksta, dok Vigotski naglašava istorijsku i kulturnu uslovljenost razvoja, naročito kroz koncept zone narednog razvoja koji je primenjiv na sve psihičke funkcije.
U Pijažeovoj teoriji, razvoj mišljenja predstavlja rezultat individualne konstrukcije znanja kroz aktivnu interakciju sa okolinom. Jezik ima sekundarnu ulogu i prati razvoj kognitivnih struktura, ali ga ne uslovljava. Odnosno, misao prethodi jeziku, učenju i razvoju. Nasuprot tome, Vigotski smatra da je govor konstitutivni faktor razvoja viših psihičkih funkcija, jer omogućava socijalno posredovanje i internalizaciju.
Posebno značajna razlika odnosi se na shvatanje razvojnih faza. Dok Pijaže govori o jasno definisanim stadijumima, Vigotski razvoj posmatra kao dinamičan proces koji se odvija kroz promene u strukturi psihičkih funkcija unutar zone narednog razvoja.
I Pijaže i Vigotski uočavaju egocentrični govor deteta i koriste ga kako bi objasnili i potvrdili razvoj govora i mišljenja. Pijaže egocentrični govor smatra prelaznim, od individualnog ka socijalnom, koji se spontano gasi oko 7 godine, odnosno polaskom u školu, a Vigotski ga posmatra kao međukorak, i da internalizacijom egocentrični govor prelazi u unutrašnji govor i formiranje mišljenja. Za Pijažea jezik i govor imaju sekundarnu ulogu u razvoju mišljenja. Za Vigotskog jezik nije samo alat neposredne komunikacije već je alat za razmišljanje. Gore pomenuta razlika između spontanih, svakodnevnih pojmova i naučnih pojmova govore u prilog njegove teze. Funkcija unutrašnjeg dijaloga koji dete vodi u sebi je razvoj mišljenja, promišljanja, planiranja, apstrahovanja, sintetisanja i samoregulacije.
Za Pijažea, misao ide ispred jezika, a za Vigotskog, jezik ide ispred misli.
8 TEORIJA AFEKTIVNE VEZANOSTI, MENTALNI STAV I VIGOTSKI
Teorija afektivnog vezivanja, koju je razvio Džon Bolbi, a empirijski dopunila i razvila Meri Ejnsvort, polazi od pretpostavke da rana emocionalna veza sa majkom ili primarnim starateljem formira unutrašnje radne modele (internal working models) koji usmeravaju kasniju emocionalnu regulaciju, interpersonalne odnose i adaptivno funkcionisanje. Iako se teorija vezivanja primarno odnosi na socio-emocionalni razvoj, savremena istraživanja ukazuju da kvalitet afektivnog vezivanja ima duboke implikacije i za kognitivni razvoj, naročito u domenu samoregulacije, pažnje, tolerancije na frustraciju i pristupa kognitivnim izazovima. Novija istraživanja pokazuju da postoje mehanizmi koji povezuju emotivni i kognitivni razvoja. Time što omogućava samostalnije istraživanje okoline, kvalitetnije socijalne odnose dece, veće samopouzdanje, bolju pažnju i razvijenije komunikativne sposobnosti, sigurna vezanost bi se potencijalno mogla povezati sa kognitivnim razvojem. (Tošić M, Baucal A, Stefanović-Stanojević T, Odnos afektivne vezanosti i kognitivnog razvoja, Zbornik Instituta za pedagoška istraživanja ISSN 0579-6431 DOI: 10.2298/ZIPI1301042T)
U tom kontekstu, moguće je uspostaviti jasnu teorijsku vezu između teorije vezivanja i koncepcije zone narednog razvoja. Vigotski razvoj viših psihičkih funkcija posmatra kao proces koji započinje na interpsihičkom planu, u okviru socijalnih interakcija, da bi se kasnije internalizovao na intrapsihički nivo. Efikasnost ovog procesa u velikoj meri zavisi od kvaliteta odnosa između deteta i kompetentnijeg drugog. Sigurno afektivno vezivanje obezbeđuje emocionalnu osnovu u kojoj dete može da se upusti u kognitivno zahtevne aktivnosti unutar zone narednog razvoja, odnosno da bude spontano i radoznalo jer ima osećaj da je podržano, a prisustvo pouzdane figure omogućava regulaciju anksioznosti i održavanje pažnje tokom istraživanja i učenja. Na taj način, teorija vezivanja pruža afektivni okvir koji omogućava optimalno funkcionisanje deteta u zoni narednog razvoja.
Povezanost sa konceptom razvojnog mentalnog sklopa Kerol Dvek dodatno osvetljava ulogu afektivnog konteksta u kognitivnom razvoju. Dvek pokazuje da sposobnost, uspeh i motivacija utiču na to kako pojedinac interpretira neuspeh, trud i sopstvene kognitivne granice. Ova teorija se ne formira u afektivnom vakuumu, i možemo da napravimo vezu sa ranim iskustvima vezivanja. Sigurno vezivanje doprinosi formiranju unutrašnjih radnih modela u kojima se sopstvo doživljava kao kompetentno i otvoreno, dok se drugi percipiraju kao dostupni izvori podrške. Takvi modeli su kompatibilni sa razvojnim mentalnim sklopom, jer omogućavaju interpretaciju kognitivnih teškoća kao privremenih i savladivih.
Nasuprot tome, nesigurni obrasci vezivanja (anksiozni ili izbegavajući) mogu ograničiti kognitivni razvoj kroz pojačanu emocionalnu reaktivnost ili povlačenje iz izazovnih situacija. Iz perspektive Vigotskog, ovakvi obrasci mogu suziti zonu narednog razvoja, jer dete ili preplavljeno emocionalnom nelagodnošću ili distancirano od socijalne podrške, ne uspeva da internalizuje nove kognitivne strategije, odnosno interpsihička komunikacija je siromašna, nedosledna ili nedovoljna. U tom smislu, fiksni mentalni sklop se može posmatrati kao ishod razvojnih kapaciteta koji nikada nije ispunio svoj puni kapacitet, i kod deteta ne postoji razvijena zona narednog razvoja, već se razvoj shvata kao fiksni, jednom dati kapacitet jedinke koji ne može da se menja.
Teorijski gledano, Vigotski, Dvek i teorija afektivnog vezivanja konvergiraju u zajedničkoj pretpostavci da se kognitivni razvoj ne može razumeti kao isključivo intrapsihički ili biološki determinisan proces. Umesto toga, on se odvija u preseku društvenih interakcija, afektivnih odnosa i kulturno potpornih sredstava, naročito jezika. Zona narednog razvoja definiše kognitivni potencijal, razvojni mentalni sklop oblikuje subjektivni odnos prema tom potencijalu, dok teorija vezivanja objašnjava afektivnu osnovu koja omogućava ili ograničava da se potencijali čoveka realizuju.
9 ZAKLJUČAK
Istorijsko-kulturna teorija kognitivnog razvoja Lava Vigotskog omogućava dublje razumevanje dinamičke i procesne prirode psihičkog razvoja. Za razliku od stadijalnih modela, pristup Lava Vigotskog naglašava da se razvoj odvija kroz promene u strukturi psihičkih funkcija, a ne kroz univerzalne, kalendarski definisane razvojne faze. Poseban doprinos ove teorije ogleda se u konceptualizaciji odnosa između društvene interakcije i kognitivnog razvoja.
Zona narednog razvoja predstavlja ključni koncept koji omogućava razumevanje potencijalnog razvoja, odnosno onih funkcija koje se još nisu u potpunosti formirale, ali se nalaze u procesu nastajanja. Ovakvo shvatanje razvoja ima značajne teorijske implikacije jer pomera fokus sa onoga što je već razvijeno na procese koji su u toku. U tom smislu, kognitivni razvoj se ne može svesti na merenje postojećih sposobnosti, već zahteva analizu dinamike razvoja pojedinca.
Uloga govora i semantičkog sloja jezika ukazuje na to da se kognitivni rast i razvoj odvija kroz proces internalizacije društveno posredovanih značenja. Jezik i jezički simboli postaju sredstva organizacije mišljenja i samoregulacije viših psihičkih funkcija.
Prilog 1.
Uporedna tabela razvojnih faza prema Pijažeu, Vigotskom i Eriksonu
| Razvojni period | Žan Pijaže – kognitivni stadijumi | Lav Vigotski – funkcionalne faze razvoja | Erik Erikson – psihosocijalne faze |
| Rano detinjstvo (0–2) | Senzomotorni stadijum – razvoj kroz percepciju i motoriku; formiranje objektne stalnosti | Dominacija elementarnih psihičkih funkcija; kognitivna aktivnost neposredno vezana za situaciju i socijalnu interakciju | Poverenje vs. nepoverenje – formiranje osnovnog osećaja sigurnosti |
| Rano detinjstvo (2–4) | Preoperacionalni stadijum (rani) – simbolička igra, egocentrizam | Početak socijalno posredovanog mišljenja; razvoj govora kao sredstva regulacije ponašanja | Autonomija vs. sram i sumnja – razvoj kontrole i volje |
| Predškolski period (4–6) | Preoperacionalni stadijum (kasni) – intuitivno mišljenje, nedostatak logičkih operacija | Egocentrični govor kao prelazni oblik između socijalnog i unutrašnjeg govora | Inicijativa vs. krivica – razvoj inicijative u socijalnim odnosima |
| Srednje detinjstvo (6–11) | Stadijum konkretnih operacija – logičko mišljenje vezano za konkretne objekte | Razvoj viših psihičkih funkcija kroz internalizaciju; stabilizacija pojmovnog mišljenja | Rad vs. inferiornost – osećaj kompetentnosti kroz rad i učenje |
| Adolescencija (11–18) | Formalno-operacionalni stadijum – apstraktno i hipotetičko mišljenje | Konsolidacija unutrašnjeg govora i samoregulacije; alomorfni razvoj psihičkih funkcija | Identitet vs. konfuzija uloga – formiranje ličnog i socijalnog identiteta |
| Rana odraslost | Kognitivni razvoj stabilizovan (nema novih stadijuma) | Dalji razvoj kroz kulturne i profesionalne prakse | Intimnost vs. izolacija |
| Srednja odraslost | — | — | Generativnost vs. stagnacija |
| Pozna odraslost | — | — | Integritet ega vs. očaj |
Prilog br. 2 Kratak i potresan film o emocionalnoj i socijalnoj deprivaciji, eksperiment sproveden 60-tih godina XX veka https://www.youtube.com/watch?v=we1u5cxyK1k
Literatura:
- Prof. dr D. Brković A, Razvojna psihologija, Regionalni centar za profesionalni razvoj zaposlenih u obrazovanju, Čačak, 2011.
- Trebješanin Ž, Rečnik psihologije, Stubovi kulture, Beograd, 2001.
- Stefanović Stanojević T, Kulturno istorijska teorija, Lav Vigotski, skripta za edukante Propedevtike
- Nikolašević Ž, Nasledni i sredinski činioci kognitivnih sposobnosti, Doktorska disertacija, Univerzitet u Novom Sadu, Filozofski fakultet, 2016.
- Tošić M, Baucal A, Stefanović-Stanojević T, Odnos afektivne vezanosti i kognitivnog razvoja, Zbornik Instituta za pedagoška istraživanja ISSN 0579-6431 DOI: 10.2298/ZIPI1301042T
Skok sa Sanjom 